Treći dio - Rodnikraj

Traži
Přejít na obsah

Hlavní nabídka:

Treći dio

Istorija > Istorijski pregled

         Tridesetih godina VI veka, dok je vizantiski car Justinijan počinjao svoja ratovanja na svima stranama ondašnjeg sveta, stale su kroz nedovoljno zaštićene severne granice carstva prodirati slovenske čete, potiskivane sa svojih područja gomilama istočnih naroda, naročito Huna, koji su u opštem pomeranju Seobe Naroda nadirali prema plodnoj i bogatoj dunavskoj kotlini. Već u IV veku ponesena Hunima, više kao njihovi podložnici nego kao njihovi saveznici, pojedina slovenska odelenja silazila su u krajeve oko Dunava, ali od kraja V veka ona tamo stižu u većim grupama i u prvim desetinama VI veka ima ih već toliko da upadaju u oči. „Najveći deo onostrane obale Dunava Sloveni naseljavaju”, kaže za njih savremeni vizantinski pisac Prokopije. Odatle, oni prelaze u Vizantiju delimično da služe kao najamnici u njihovoj vojsci, kao što su pre činili Goti, a delimično, ali još više, da plene grčko područje, po primeru Huna, Bugara i Avara. Od sredine VI veka slovenski upadi bivaju češći i već se primećuju pojave, da pojedinci i grupe zaostaju na vizantiskom području. Vizantiski pisci kazuju otvoreno da se Sloveni ponegde na njihovom području ponašaju „kao u svojoj zemlji”, a daleki sirski pisac, Jovan Efeski, piše 584. godine da oni „stanuju tu sasvim slobodno i bez straha”. Godine 598. za vreme ofanziva cara Mavrikija na levoj obali Dunava, Avari i Sloveni napadaju Dalmaciju s Bosnom zajedno. Nezaštićena, Dalmacija je tada grdno stradala. Pominje se da je u njoj tom prilikom razoreno 40 gradova i posebno neki još nepoznati grad Balki ili Baljke. Za vlade cara Fokasa, a naročito za vlade njegova naslednika cara Hiraklija slovenske prelaženje na Balkan uzima još više maha. Zauzet borbama na Istoku, najpre sa Perzijom, a posle sa Muhamedom i novim versko-političkim pokretom u Aziji, car Hiraklije, sam poreklom istočnjak, beše obratio svu svoju pažnju na tu stranu i za velike ratove tamo upotrebio sve raspoložive sile. Severna granica Vizantije ostade kao otvorena i kroz nju su, u prvoj polovini VII veka, pokuljala mnogobrojna slovenska plemena. Opštu nesigurnost, koja je zavladala u našim krajevima pred kraj VI veka, vrlo dobro ilustruje sakrivanje i zakopavanje novca i nakita domaćeg stanovništva. U Naroni nađen je zakopan zlatni nakit jedne hrišćanske gospođe s novcima careva od Justina I do Tiberija II (t. j. do 582. godine) koji su bili sklonjeni sigurno u begu ispred neprijateljske najezde. U Grabovniku, među LJubuškim i Vitinom, bio je u jednoj gomili sakriven gvozdeni lonac sa zlatnim novcem cara Justinijana i Justina II (t. j. do 578. godine).
         Prirodna je stvar da je slovenski elemenat, koji je naselio ovo naše područje, došao pod uticaj romanske kulture. Danas je jasno da grčki uticaj na Srbe počinje docnije, tek u X veku, kad je naše pleme počelo da se širi prema kotlinama kosovskoj i moravskoj i kad je, posredovanjem maćedonskih Slovena, počela hristijanizacija srpskih plemena u znaku grčke duhovne kulture. Srpska plemena grupisala su se, s početka, u planinskim predelima od Save do Lima i od Cetine do Bojane, dakle poglavito u području današnje Bosne i Hercegovine, zapadne Srbije s Novim Pazarom, južne Dalmacije i Crne Gore. Pod svojim narodnim imenom ona se pominju na ovom području, i to baš u Bosni, prvi put 822. godine u Analima franačkog pisca Ajnharda. U narodu je bilo predanja da potiču delimično od severnih srodničkih plemena, poznatih danas pod imenom Lužičkih Srba. Konstantin Porfirogenit izrično je zabeležio saopštenje da pleme zahumskih vladara Viševića vuče lozu „od nekrštenih stanovnika oko reke Visle”. Hrvatsko pleme poselo je severnu i srednju Dalmaciju, Hrvatsku i bosansku Krajinu i zapadne strane Bosne, a na severozapadu ulazilo je u Kranjsku i Štajersku, gde je za dugo očuvan pomen njihova imena. Od starih slovenskih plemenskih naziva ostalo je još u bosanskoj Krajini ime Duliba, a na desnoj strani Neretve ime Smoljana. U narodu je zapamćeno i ime Avara ili Obara. Između Vrbasa i Nina ostalo je sedam mesta sa njihovim nazivom Obrovac i Obarska; a sama reč obarski obeležava tamo nešto plahovito i surovo.
       Prvobitna organizacija slovenskih doseljenika bila je plemenska, kakva se delimično očuvala sve do naših dana u konzervativnim brdskim oblastima, u istočnoj Hercegovini, Crnoj Gori i Boki Kotorskoj. Neka od naših današnjih plemena došla su u veze sa starosedelačkim, kod kojih je plemenska organizacija bila isto tako vrlo jaka i čini se, sudeći po njihovim nazivima, kao Kuči, Mataruge, Bukumiri itd., da su se i stopila s njima. Tom stapanju nesumnjivo je mnogo doprineo i njihov geografski položaj u podvojenim kotlinama planina dinarskog sistema, a i zajednička stočarska zanimanja. Plemenske teritorije bile su u glavnom pojedine, relativno male, župe, prirodne jedinice, oko pojedinih reka (Drina, Rama, Vrhbosna i dr.) ili u poljima (Fatnica, LJubomir i dr.) ili na mestima pogodnim za stočarstvo (Rudine, Borač, Dračevica i dr.). Zanimljivo je da danas župa ili „župno mesto” označava, po Bogišiću, samo „predio, gdje je pitomo, t. j. gdje snijega nema i gdje rađa vinograd”. Na čelu župa su župani kao nasledna gospoda. Porfirogenit navodi za trebinjsku oblast četiri roda naslednih župana. U Zahumlju je nasledna dinastija Viševića. Nad županima bio je neki vladar, „arhon” (narodno ime nije očuvano), sa vlašću nad više župa. Takvih vladara bilo je u srpskim zemljama IX veka više. Pored Vlastimira navodi se trebinjski župan Krajina, kome Vlastimir daje kćer za ženu i titulu arhonta „hoteći ga odlikovati”, i dajući mu tom prilikom i potpunu samostalnost. Centralizacija vlasti ne postoji; u tom Vlastimirovom aktu ima nečeg što direktno podseća na postupke naših zadružnih običaja. Poglavice su bile ograničavane u svojoj vlasti ustanovom narodnih sabora. Izgled malih plemenskih sabora poznat nam je iz opisa poljičkih skupština kod Spljeta. Poljičani su, zna se, došli u Dalmaciju iz Bosne. NJihove skupštine održavane su na jednom izvesnom mestu, pod vedrim nebom, a sačinjavala su ih samo plemenita gospoda („kućići”). U naročitim slučajevima sazivao se zbor cela naroda, takozvani „zbor podimni” (t. j. sa predstavnicima svake kuće, u kojoj ima živih ljudi, „po dimu”). Pomen o takvim plemenskim skupštinama u Paštrovićima ima i LJubiša u svom Kanjošu Macedonoviću. „Na sred primorja općine paštrovske ima jedna mala luka, pusto žalo, koju ljudi i dan današnji zovu Drobnijem Pijeskom. To je zemanom bivalo mjesto gdje se narod kupio na zbor i na odluke… Četiri suđe i dvanaest vlastela, od svakog plemena po jedan čovjek, slobodno i na poređe izabrani, sjedili bi pod jednom međom vrh pijeska, a ostali domaćini jedan do drugoga po pijesku, i tu vijećali i sudili o najvažnijema poslima”. Česti su zborovi u trebinjskoj oblasti, ali tu nije sasvim sigurno, ko je sve imao prava da na njima učestvuje. Da je tamo dolazio i prost puk ima nekoliko nesumnjivih dokaza. U Drobnjacima još se i sad zna „Zborna Glavica”. Kroz sve vreme robovanja pod Turcima saborom se stalno zvao narodni skup kod crkve u izvesne praznike.
       Već za stare Slovene zabeleženo je još u VI veku da im se „imena menjaju prema različitim porodicama i mestima”. Ta osobina plemenskog uređenja javlja se stalno u našim oblastima. Već je K. Jireček istakao kako su izvesna plemena potisnula svojim nazivima imena ranijih oblasti; tako se mesto župa Vrsinje, Onogošt ili Papratna javljaju Zupci, Nikšići, Mrkojevići. Narodno predanje pamti donekle te veze, ali ih dosta često meša i pretvara u legendu. Eno najlepšeg primera za to u predanju o Bjelopavlovićima. Zanimljivo je svakako pratiti čitave nizove rodova iz jedne porodice. U neretvanskoj Krajini živelo je čuveno pleme Kačića, čija starina ide vrlo daleko. Od njega potiču mnoga bratstva, historiski potpuno autentična: Miošići, Žarkovići, Andrijaševići, Stipići, Petkovići, Bartulovići i dr. U trebinjskoj oblasti moćno beše bratstvo LJubibratića, koje se pod tim imenom pominje sve od XIV veka. Već 1432. godine navodi se pet linija toga roda: LJubišići kao najvažniji; zatim Medvjedovići, Dabiživovići, Radivojevići, Dobruškovići. U Popovu se od 1342. godine pominju Nikolići, čija prezimena posle nalazimo kao Vukosaliće, Bogišiće, Grgureviće. Od porodice Hrvatinića u Bosni u XIV i XV veku imamo Vukoslaviće, Vukčiće, Pavloviće, Stipaniće. Crnogorska dinastija Petrovića izvodila je svoje poreklo od neke bosanske loze, koja da je preko Nikšića i Banjana stigla pod Lovćen. Kao rodonačelnika te linije označavali su dva brata: Rajiča, od koga su Radonići, Žutkovići i dr. i Heraka, od koga su Petrovići, Popovići, Kustudije i još neki.
         Glavno zanimanje stanovništva u vremenima Srednjega Veka bilo je stočarstvo i zemljoradnja. Ali je stočarstvo bilo više u običaju. Čitave oblasti, kao bilećke Rudine, bavile su se gotovo jedino tom vrstom narodne privrede. Sami vladari zanimali su se posredno i tim poslom. Bosanski kraljevi izvozili su svoj sir u Dubrovnik i Italiju, isto kao i srpski kraljevi svoju stoku. I najranija plaćanja i globe državi i kralju vršena su ne novcem nego stokom, malom i velikom. Stočarstvo se održalo kao jedno od tradicionalnih zanimanja sve do danas, sa vrlo mnogo starih nasleđa i pravnih uredaba u pogledu ispaše, u kretanjima stočara, u „izdizanju stoke” u planine i sa mnogo starinskih naziva za stoku i stočne proizvode. U Hercegovini postoji jedno pleme muslimanskih balija (u Podveležju i kod Gabele), sa svojim posebnim načinom životom, koje živi isključivo od stočarstva. U nazivima za stoku i stočne proizvode, posebno u mlekarstvu, ima vrlo mnogo starih romanskih i albanskih reči. Nema sumnje da se velik deo starog stočarskog stanovništva izmešao sa novodoseljenim Slovenima i znatno uticao na njih u stočarstvu, poznavajući bolje zemljišta i imajući možda više veštine u izvesnim stvarima.. Još u početku XIV veka nalazi se u sred Hercegovine, u stolačkom kraju, pastirska albanska opština Burmaza. Po pastirskim organizacijama u katunima dobila je u Crnoj Gori čitava jedna oblast svoje ime (katunska nahija), a u Dubrovniku se mnogo naša plemena zovu prosto: „katun Drobnjaci” ili „katun Mirilovići”. Otud je za sve pastire i romanskog i slovenskog porekla došao i opšti naziv Vlasi. Zemljoradnja je bila ograničena samo na neke doline. Pasivna Hercegovina i onda nije mogla da se prehrani svojim žitom, nego je često uvozila hranu. U dubrovačkim knjigama ima pomena da je ponekad žito dovoženo čak iz Apulije. Jedino su još Neretljani, mimo ta zanimanja, nastavili staru tradiciju brodarstva i gusarstva. NJihovi čamci, koji ponekad primaju do 40 ljudi, krstare uz sve obale Jadranskog Mora i postaju naskoro napast za plovidbu u tim krajevima.
        Gonjen i goneći, u borbi i pljački, spustio se slovenski elemenat sa raznih strana istoka i severa u dunavsku dolinu i odatle u unutrašnjost Balkana. Još primitivan i usplahiren čitavim vrtlogom Seobe Naroda, on je zapao u balkanske šume i klance, s početka nimalo siguran koliko će tu ostati. S nepoverenjem su pratili ti došljaci ne samo svaki pokret vizantiskih vlasti, nego i sva kretanja svojih saplemenika i vrlo brzo, u svojoj instiktivnoj grabljivosti, oni su srtali jedni na druge, da bi, uzajamno istrti, bili sigurniji za svoj plen.
Krajem VIII i početkom IX veka počelo je opasno nadiranje Franaka prema istoku i jugoistoku. Na udarcu su bile slovenačke i hrvatske oblasti. Protiv toga tuđeg osvajanja javlja se pokret otpora, u kome se najviše ističe ličnost LJudevida Posavskog iz Siska. Ovaj aktivni čovek uspeo je, da borbu proširi na dosta širok front i da oko sebe okupi i Slovence sa zapada i čak pleme Timočana sa istoka. Od 819-822. godine on je, s mnogo napora i žrtava, ipak nekako odolevao Francima; ali se na kraju, treće godine, prepade od velike franačke na nj upućene vojske i prebeže u Bosnu Srbima, „za koji se narod kazuje”, veli franački analist, „da zauzima velik deo Dalmacije”. Ali gramžljiv i bez moralnih obzira, LJudevid ubija jednog od župana, koji ga je primio kao begunca, i prisvaja sebi njegovu oblast. U isto vreme šalje i poslanike franačkom caru, izjavivši spremnost da mu se pokori. Ovaj nije hteo da pregovara s njim. LJudevid, s toga, dolazi u bezizlazan položaj. Gonjen od Franaka, a radi svog nedela omražen kod Srba, on postaje nemoguć, mora da beži iz Bosne i završava 823. u gadačkom kraju, gde gine od osvetničke ruke. Sva njegova država potpala je pod franačku vlast; a pokret, koji je prvi put u našoj historiji, za oslobođenje od tuđinaca, ujedinio dobre delove Hrvata, Srba i Slovenaca, propao je radi nedostatka snage i radi male vrednosti čoveka, koji ga je nosio. Ali ipak, od otpora prema Francima, kao prirodna reakcija napadaju, došlo je do bliže veze između pojedinih hrvatskih plemena i do stvaranja hrvatske narodne države. Na isti način, radi borbe s nasrtljivim Bugarima, stvorena je i srpska državna zajednica; obe u prvoj polovini IX veka.
Tokom IX i X veka počinje i glavna aktivnost za pokrštavanje Južnih Slovena. U Bosnu, s njenim centralnim položajem, hrišćanstvo je moglo doći samo posrednim putem: ili iz Maćedonije, od tamošnjih slovenskih pripadnika, koji su s uspehom delovali krajem IX i početkom X veka; ili iz susedne Dalmacije. Ova je druga bila bliža i vidno aktivnija. Zanimljiva je i važna pojava da su najstarije hrišćanske crkve u Bosni i Hercegovini sagrađene „ili na samim rimskim zidinama ili u neposrednoj blizini ruševina rimskih naseobina”. „Mi tu gledamo”, veli Ć. Truhelka, „istu kulturnu sliku u malom, što je u velikom prikazana u razvalinama Dioklecijanove palače u Solinu-Spljetu, kada se, iza katastrofalne provale barbara, razbjegli rimski građani plašljivo kupe oko razorenih ognjišta”. Najlepši primerci crkvene dekoracije očuvani su u Dabravinama kod Vareša i u episkopskoj crkvi u Zenici. Kao posebni lokalni tip te umetnosti, gde se „plastika stavljala u službu arhitekture” i gde su simbolične alegorije kombinovane sa raznovrsnim oblicima pletarnog ornamenta, geometriskih figura, akantova lišća i nabreklih grozdova, nalazimo stećke iz Donje Zgošće (dva najlepša primerka su danas u sarajevskom muzeju). „On kao da je zaglavak ove umetničke tradicije, jer se tu uz obilnu ornamentiku romanskoga stila pojavljuju već motivi, koji spadaju u kolo prostonarodne umetnosti”. I predmeti koji su nalaženi u tim ruševinama i u grobovima oko njih imaju svoje analogije ponajviše u Dalmaciji. U ostacima tih crkava nađeni su i neki hrišćanski natpisi, čiji je jezik samo latinski.
         Dolazak na vladu cara Vasilija I Maćedonca (867-886) doneo je čitav obrt u vizantijskoj balkanskoj politici. On privlači carevini ne samo susedne Bugare, nego i najzapadnije stanovnike Poluostrva. Opasnost od Saracena, čije lađe provaljuju u Jadran, obratila je sve oči ugroženih na energičnog imperatora u Carigradu. NJegova flota doista donosi zaštitu. S njom posle učestvuju i naša plemena; ona, koja nisu htela da idu s Vizantijom, bila su kažnjena i silom naterana. Hrvati dobivaju svog vladara neposredno iz Carigrada. Oko 876. godine gotovo sva se Dalmacija obrće ne samo vizantiskom caru nego čak i carigradskom patrijarhu, na zaprepašćenje papino. Najupornije su se držali Neretljani. Oni su u stalnoj borbi s Mlečanima, pa kušaju da se odupru i Vizantiji. Ali, kad su videli sudbinu svojih hrvatskih suseda, pokolebaše se i sami. Uplašeni, oni su, preko naročitog poslanstva, izjavili caru svoju pokornost i zamolili sveštenike da ih prevedu u novu, dotle energično odbijanu, veru.
U X veku politički vidokrug naših ljudi postaje širi. U ljutim borbama između Vizantije i Bugarske, Srbi su osetan činilac i njih traže i jedni i drugi. Većina raških vladara drži gotovo stalno s Vizantijom, jer ih Bugarska, kao neposredni zavojevački sused, suviše pritiska. Zahumski gospodar, Mihajlo Višević, koji nije neposredno ugrožen, drži, međutim, stranu Bugara. Za vlade silnog bugarskog cara Simeona, Zahumlje bolje prolazi od Raške, koja biva pokorena i opustošena. Ali, iza Simeonove smrti (927. godine), dolazi ustanak i uspeh Časlavov i obnova raške prevlasti. Časlav je uspeo da pod svoju vlast skupi celu današnju Bosnu do Plive, Lijevna i Cetine; na istoku granica mu je išla sve do Rasa; na severu do Rudnika i Save; a na jugu do mora. Prvi put se tada za ovu čitavu državnu tvorevinu upotrebljava skupno ime Srbija. Srpsko ime od tada postaje šira oznaka za plemena istog porekla i osobina. U Srbe tadašnji vizantiski car, savremenik događaja, Konstantin Porfirogenit jasno vrsta: Bosance, Rašane, Trebinjce, Konavljane, Dukljane, Zahumce i Neretljane, iako ovi poslednji nisu bili u Časlavljevoj državi.Jedan arapski pisac kazuje o Slovenima Balkanskog Poluostrva, u ovo doba, da su njihova zapadna plemena, Srbi i Hrvati, najhrabrija i da stanovnici onih krajeva zaziru od njih i traže njihovu zaštitu. Da nije njihove plemenske rascepkanosti i surevnjivosti, - veli on malo preterano - kako su smeli i odvažni, „ne bi se s njima mogao meriti po sili ni jedan narod na svetu”.
Od Časlavljeve pogibije u borbi s Mađarima (oko 960.), u Bosni se gospodari naglo menjaju i nastaje vreme unutrašnjih sukoba. NJom za kratko vladaju, sem domaćih gospodara, Hrvati, Vizantinci, Sloveni iz Maćedonije, pa najposle Srbi iz Zete. Za vreme kralja Bodina (1081-1102) Bosna je poslednji put u sastavu srpske države, dok južne pokrajine, Hum, Trebinje, Konavlje i Ston s neretvanskom krajinom, ostaju u zajednici sa Srbijom i nekoliko vekova posle toga.

 
• Copyright © 2009 - 2014 by "rodnikraj"     •
TOPlist
Copyright 2016. All rights reserved.
Návrat na obsah | Návrat do hlavní nabídky