Prvi dio - Rodnikraj

Traži
Přejít na obsah

Hlavní nabídka:

Prvi dio

Istorija > Istorijski pregled

        U lepom Zemaljskom Muzeju u Sarajevu, u dva prednja paviljona, vrlo je pregledno, sa mnogo primeraka, prestavljena prošlost Bosne i Hercegovine u prehistorisko i rimsko doba. Na prehistoriji se u austrisko doba radilo veoma mnogo; sredstva za te studije davata su širokom rukom. Ono što se tamo ranije, za vreme Austrije, nije rado gledalo, bila su proučavanja iz naše prošlosti; jer se nije želelo da se takvim radovima utvrđuju organske veze sa ostalim sunarodnicima preko bosanskih granica.
Najstarija prehistoriska nalazišta Bosne i Hercegovine počinju od mlađeg kamenog doba i vrlo su bogata. Najslavnije od njih jeste Butmir, naselje razvijeno u šumovitoj i vodama bogatoj dolini Sarajevskog Polja. U čitavom naselju, koje broji nekolike hiljade predmeta, nije nađen ni jedan jedini komad metala. Sve je čist kamen i ilovača. Što daje posebnu važnost Butmiru jeste to da se u njemu razvila čitava industrija kamenog oruđa i keramike. U nj je na preradu donošeno toliko kamenja sa drugih strana i u tolikom obimu, „za koji”, kako vele stručnjaci, „jug Evrope daje malo analogija”. Radionica za keramiku bila je takva i tolika, „da nije nikad i nigde u tolikom broju i tolikoj raznovrsnosti nađena na kom nalazištu mlađeg kamenog doba”; a njeni proizvodi, naročito lonci sa lepo rađenim motivima tekućih spirala, još su uvek predmet vrlo pažljivih studija. Samo stanovništvo butmirsko nije bilo nestalno lovačko jato, nego je već živelo u naročito podizanim kućicama. Te kolibe bile su upravo pleteri nad izrovanim rupama u zemlji, obasuti zemljom pečenom na suncu ili zalepljeni prostim blatom obilatim u onamošnjim močvarama, - ali su to kod nas prva utvrđena staništa podizana ljudskom rukom. Neolitsko naselje u Donjem Klakaru kod Broda ima znatno primitivniji materijal nego Butmir. NJegove su posude pravljene od nepročišćene zemlje, imaju mnogo kvrga i jedini su im ukras po neki otisak jagodica na prstiju. Inače, obilje kamenog oruđa svake vrste, često puta rađenog vrlo dobro, naročito u oblicima kresanog kamena, nadmašuje ponekad butmirsko bogatstvo. Ali, mimo Butmir, ovde je nađen i odlomak jedne broncane srele, što znači da je u staro kameno naselje ušao i noviji metalni elemenat. Po obimu veće nego butmirsko bilo je treće naselje kamenog doba na Kraljevinama, blizu Novog Šehera, ali ono do danas nije dovoljno ispitano. Tu je upao u oči, na jednom mestu, sloj pečene zemlje poput ognjišta sa 18 plosnatih prizama isto od pečene zemlje, koje su, po običaju primitivnih ljudi, verovatno služile za potrebe kuhanja.
U Bosni i Hercegovini nema nijednog nalazišta koje bi bilo čisto ili pretežno broncanog tipa. Sva naselja sa tim materijalom su dugotrajna naselja, koja se održavaju kroz više vekova i perioda i u kojima je broncano doba samo etapa. Najveći deo tih naselja počinje iz mlađeg kamenog doba i traje sve do prvih vekova oko Hrista. Ako neolitsko oruđe nije uvek dokaz neposrednog porekla naselja u kome je nađeno, ono ipak pokazuje tradiciju izvesne starije kulture, koja se nasleđivala ili primala i po potrebi održavala i, osim toga, zanimljivu postepenost razvitka ljudske kulture.
         U sarajevskoj okolini, u kojoj se bio razvio Butmir, postojala su sigurno i druga naselja starog vremena, uvetovana bogatstvom vegetacije, lova i izdašnosti toga kraja. Na obroncima Trebevića, na Zlatištu, na Sobunaru i na Debelom Brdu, oko Sarajeva, nađena su nekolika naselja, koja počinju u kamenim dobom, pa idu delimično sve do rimskih vremena. Da su to bila stalna naselja pokazuju, sem ove dugotrajnosti, s jedne strane ostaci ognjišta s pepelom i primitivnim kuhinjskim priborom, a s druge strane utvrde oko naselja, u obliku kružnih nasipa, dobro očuvani kastelijeri, čije mnogobrojne analogije nalazimo naročito u Istri. Sličnih dugotrajnih naselja bilo je u Bosni i Hercegovini više. Takva su, primera radi, i veliko naselje u Varvari, u prozorskom srezu, koje traje sve do Srednjeg Veka i koje je važno s toga što su tu nađeni mnogobrojni kalufi za levanje bronca; za tim Čungar kod Cazina, gde je utvrđeno više predmeta nesumnjivo donesenih sa strane u ovaj kraj.
Važna i bogata naseobina ove vrste jeste ona sojeničarska kod Ripča, u bihaćkom kraju. Sojenice, ili naselja podignuta na kolju („cakoljička”), koja se održavaju još i danas u nekim našim krajevima oko Une, spadaju u ponajstarija nasleđa Balkanskog Poluostrva. Još Herodot, u svom opisu južne Maćedonije, spominje ta starinska naselja na kolju blizu ušća Strume, na jezeru Prazijasu i oko njega. Na visokom spojenom kolju, usred jezera, bile su podignute njihove drvene kućice i spojene s kopnom samo jednim mostom. Malu decu vezali bi za nogu, da se sa koliba ne omaknu u vodu. Svaki čovek, koji je imao prava na više žena, morao je da za svaku novu ženu u to staro naselje donese po tri koca, da ga pojača i proširi. Sojeničari su bili ljudi koji su se ponajviše bavili ribolovom. Za ove „nakoljce” u strumskoj dolini Herodot saopštava da su čak ribom hranili i svoju stoku. Ripački sojeničari bili su, izgleda, ljudi mnogo šireg interesa. NJihova naselja, koja verovatno pripadaju dvama periodama a hvataju do 4000 kvadratnih metara, pokazuje uz obilje koštanog oruđa za ribarstvo još i mnogo drugih predmeta, iz kojih se vidi da su se njihovi ljudi bavili i ratarstvom i gajenjem stoke, pa čak i metalurgiskim poslovima. Keramika je isto tako bogato zastupljena. Jedan očuvani zemljani sač sa nešto drugih odlomaka pokazuje da je hleb pečen na ognjištu pod njim, pod žeravicom, kao što se i danas radi na mnogo strana. Od domaćih životinja ljudi toga vremena imali su već pripitomljene četiri vrste vola, dve vrste svinje i ovce, koze, konja i tri vrste pasa. Sa psima ripački sojeničari išli su često u lov i u njinim nalazištima nađeni su ostaci od nekoliko vrsta životinja i tica. Za kulturniji stepen ovog naselja, koje je delimično propalo zbog vatre, a posle trajalo i za rimskih vremena, dokaz je i to što su znali da tkaju na posebnim uspravnim stanovima i što su u većoj meri upotrebljavali šivaće igle od kosti. Da su bili u saobraćaju sa ostalim svetom govore nalazi ne samo primorskih oštriga, nego i dvaju vrsta školjki, od kojih je jedna, Cypraea moneta, bila na vrlo visokoj ceni u izvesnim afričkim krajevima.
Drugo veliko bosansko naselje na kolju, jedno od dosad najbogatijih na celom Balkanu, to je Donja Dolina kod Bosanske Gradiške. To je mesto na kom i dan današnji postoje sojenice, nesumnjivo najtipičnije za Bosnu, a vrlo poučne za čitavu Evropu uopšte. Stara naseobina u dolini nije bila sastavljena od primitivnih drvenih koliba, nego pokazuje razvijeniji tip zgrada sa većim potrebama. Podnica je u njima imala naboj od ilovače, a tako isto i drveni zidovi. „U mnogih se zgrada moglo ustanoviti da su sobe imale strop, a više njega tavan, koji je služio ka spremnica… Zgrade, koje su služile za stanovanje, bile su razdijeljene u 2 ili 3 prostorije, a uz svaku ovaku zgradu nađene su pomanje, koje su služile kao hambari i štale”. U sredini kuće bilo je ognjište na gustom naboju ilovače. Izgleda, čak, po nekim ostacima da su se sojeničari toga kraja služili zatvorenim četvrtastim zemljanim pećima za ogrev i da su imali i peći za hleb. Jedan veliki čamac, izdubljen od jednog drveta, pravi „monoksilon” dug 12,5 metara, sada brižljivo i pod staklom čuvan u sarajevskom muzeju kao jedan od njegovih najdragocenijih predmeta, prikazuje saobraćajna sredstva naselja i izvesnu poduzetnost većeg zamaha. Ono što je u Dolini, pored svega toga, od neprocenjive vrednosti, jeste činjenica da su u njoj nađeni vanredno lepo očuvani grobovi sa grobnom kulturom toga stanovništva. Jedan, i to veći deo njihov, sadrži mrtvace u drvenim, danas karboniranim sanducima i koritima, sahranjene u celini; dok drugi, manji deo, ima spaljene kosti očuvane u žarama. Od starog zanimanja stanovništva keramika se još i danas dosta neguje u ovom kraju. I sada, kao i pre, lonci se peku na otvorenoj vatri, rade se prostom rukom, u ilovaču se meša vapneni pesak, a lončari još uvek upotrebljavaju jedan naročit metod rada „da im posude dobivaju crnu grafitnu površinu, koja karakteriše mnoge prehistoričke posude”. Nesumnjivo je da je i Donja Dolina, kao i Ripač, bio u nekim vezama sa zapadnim naseljima severne Dalmacije, Like, Istre i Italije, naročito u svoje poznije doba.
        Dolina reke Save bila je u staro vreme dosta gusto naseljena, što je i razumljivo s obzirom na plodnost tla, na bogatstvo riba u vodama i na bogatstvo životinja u bliskim šumama. Sava je, osim toga, bila vrlo pogodna prometna arterija, koja se gotovo sama nudila da se iskoristi. Starih naselja, s nalazima iz raznih ranih perioda, ima u Mačkovcu, Sitnežu i kod Vojskove, blizu Doline; u Šamcu; u Brodu i s bosanske i sa slavonske strane; u Drenovoj Dolini u brčanskom srezu; kod Orašja blizu Tolise. Kod Novoga Grada, u brodskom kotaru sa slavonske strane, nađeno je jedno sojeničarsko naselje, ali daleko manjeg značaja od dolinskog. Promet sa svetom van svog uskog kruga razvio je i kod tog primitivnog naroda izvestan smisao za bogatstvo i raskoš. Raznovrstan i obilat nakit za sve delove tela bio je mnogo u običaju i slat je čak i u grob sa umrlima. Jedan đerdan u Donjoj Dolini, neočuvan potpuno, ima 84 jantarova zrna, od kojih su neka velika kao orah i lešnici, 88 jednobojnih i 56 ornamentiranih zrna i 10 komada skupe kaori-školjke. U grobovima kod Tešnja nađen je jedan broncani bodež i kelt sa bogatim ornamentima i sa nekim drugim predmetima vrlo otmene izrade.
        Rano je došla do značaja tuzlanska dolina, nesumnjivo u prvom redu radi svojih slanih izvora i naslaga soli. U svim vekovima čitav taj kraj nosi ime samo po soli; Srbi u Srednjem Veku Soli, Mađari, Su, Turci Tuzle (tuz = so). Ima mišljenje da je i samo ime Bosna došlo od soli. U albanskom jeziku reč bos, boss znači „slanik” ili „mesto gde se isparava slana voda da ostavi so”. Nalazi iz kamenog doba nisu, istina, mnogobrojni, ali ih ima; a iz broncanog doba nađena je, među ostalim stvarima, jedna posuda, koja je veoma zanimljiva. Na njenom dnu očuvao se jedan mineralni proizvod, koji je nastao samo tako što se u posudi pokušalo rastopiti komad olovnog sjajnika. Tuzla nema takve rude; njena najbliža nalazišta su u Srebrenici i Olovu. Vrlo je verovatno da ovde imamo primer razmene ruda druge vrste za so, koja je toliko potrebna za hranu ljudima i stoci.
         Na podnožju slavne Romanije Starine Novaka, na Glasincu, na jednoj širokoj planinskoj visoravni, diže se obilje starinskih gradina i humki, kakvo, u toliko broju, nije još nađeno ni na jednom kraju Balkanskog Poluostrva. One se steru u širokom polukrugu sve od Drine do Bosne, sa primetnim opadanjem kad su dalje od središta, i broje na 5000 gromila. Kad je razrušio kiličku Tebu i smakao njenog gospodara Eetijon, Ahilej nije oplenio poginulog, nego ga „spali sa divnim oružjem i nasu mu humku.” Posle borbe jedan junak u Ilijadi predlaže da valja pokupiti sve mrtvace i spaliti ih, „a oko lomače nasućemo jednu zajedničku humku”. Za balkanske Tračane naveo je već Herodot da mrtvace ili spaljuju ili sahranjuju, a pri tom im naspu gomilu. Glasinac je klasično mesto te kulture. U tumulima (humkama, gomilama), od kojih neki imaju u prečniku po 15-20 metara, nalaze se i pojedinačni i skupni grobovi; a ima i obično sahranjenih i spaljenih skeleta. Karakteristično je, međutim, da su paljeni skeleti mnogo bogatiji i da je uz njih obično i oružje, dok je to u drugima ređi slučaj. Od oružja je najčešće koplje, čuvena ilirska sigina; mnogo su ređi mačevi i noževi, a ima nešto i sekira, od kojih više primeraka sa dve oštrice. Glasinački nalazi idu delimično u kraj broncane i u prvu železnu periodu takozvanog halštatskog tipa. Naročit značaj imaju glasinački nalazi radi svog opšteg karaktera: oni su tipovi naglog prelaza broncane u gvozdenu periodu, koja je ovde, kako se čini, nastala ranije nego u Halštatu. Drugi značaj je u tom „što velika većina broncana nakita prestavlja niz oblika, skroz lokalnog, autohtonog karaktera, koji su dosele nađeni samo u ovim gomilama i dokazuju da su to proizvodi jedne domaće, samonikle, tehnički i umjetnički napredne kulture.” Glasinačka nekropola, iako ima izvesnih manjih nalaza iz rimskog doba, u celini svojoj ograničena je na dosta usko vreme. Važno je i vrlo zanimljivo da u njenim gromilama ima vrlo malo oblika iz poznije latenske periode i da naselje, tako bogato do tog vremena, posle toga nema nikakva većeg značaja, niti znaka nekog intenzivnijeg života. Šarengradsko naselje u Sremu, na primer, koje kao i glasničko pripada halštatskoj periodi, održalo se i docnje. Objašnjenje za tu pojavu nalazi se u tom, što se za predstavnike halštatske periode kod nas smatraju Iliri, a za nosioce latenske općenito Kelti. Značilo bi, prema tom, da su Kelti potpuno potisli Ilire iz njihovih glavnih sedišta, koja su iza toga propala ili tavorila sa vrlo oskudnim brojem preostataka. Kako glasinački period traje u vreme IX-III veka pre Hrista, to je sasvim prirodno da su njegove veze sa stranim svetom još mnogobrojnije, nego što se dalo utvrditi za naselja Ripča i Doline. Pored jantara, stakla i emalja ovde je nađeno više fibula talijanskog porekla, koje su dolazile u središnju Bosnu ili kopnom od Istre, (posredna stanica u Dolini ima iste tipove) ili, možda, s juga i zapada, preko mora. Od grčkih stvari upadaju u oči kacige korintskog tipa, posude u obliku skifosa, broncane dokolenice, poznate grčke knemide i drugi predmeti.
        Druga velika bosanska nekropola, ali znatno manja od glasinačke, to je ona sa ravnim grobovima u Sanskom Mostu. Zanimljivo je da između ove i glasinačke nekropole nema gotovo nikakve tipske zajednice ni u spoljašnjem obliku, ni u samim nalazima. Jedino što bi im bila opšta zajednička crta, to je pojava da i jedna i druga imaju pored skeletnih grobova i tragove paljevine, i to, od prilike, u podjednakom broju. Sudeći po nađenim fibulama (čertoški tip) i po srodnosti keramike ova nekropola imala je nekih veza sa naseljem Donje Doline i sa krajinsko-ličkim naseljima ove periode. Kao što su se nekad sojeničari Ripča i Doline bavili taljenjem bronca, tako su se stanovnici oko Sanskog Mosta bavili kovanjem železa, iskorišćavajući bogate majdane svoje okolice. Severozapadnije od Sanskog Mosta nađena je još jedna velika nekropola u Jezerinama kod Bihaća, koja je pripadala plemenu Japoda, a postojala je od IV veka pre do II veka posle Hrista. Tu se na osnovu grobnih nalaza dade tačno utvrditi razmer između skeletnih i paljenih grobova: u najstarijim periodima ove inače relativno mlade nekropole, u kasnije halštatsko i ranolatensko doba, prevlađuju skeletni grobovi, i to za halštatsko doba sa 85%, a za latensko sa 66%. Od tog vremena, od srednjelatenskog, uzima sve više maha spaljivanje mrtvaca, tako da je u rimsko doba procenat takvih grobova dostigao do 90%. U ljubuškoj Gorici, u Hercegovini, otkriven je i jedan pravi krematorij. U jednoj, do naših dana očuvanoj zgradi, našle su se ljudske kosti, ugljen i pepeo i od vatre uklačeni kamen, zgusnuto sve u jednu gomilu, koja je bila izmešana sa ostacima oksidiranog metalnog nakita i drugih predmeta.        Drugi deo te kuće služio je za sahranjivanje nespaljenih lešina, kao neposredan primer paralelizma u pogrebnim običajima ljudi toga doba.
Najmlađa nekropola bosanska tih starih vremena, otkrivena u prehistoriski toliko obilatom bihaćkom kraju, i opet u području Japoda, to je nekropola u Ribićima. Ona potiče iz srednjelatenskog vremena i traje do II veka po Hristu; nađeni novci u njoj dopiru do cara Antonina Pija (137-161. godine). U njoj potpuno prevlađuje običaj spaljivanja: od 36 grobova samo ih je 6 bilo sa skeletima. Spaljene kosti, s nešto nakita i sakralnih posuda, pokupljene u jednu žaru, stavile bi se ovde u zemlju, pa bi se obično pokrile kakvom zdelom ili kamenom pločom i onda zasule zemljom. Oružje, a osobito dugi noževi, stavljali su se po grobu s polja, negde preko humke, a negde su „kraj žare okomito usađeni u zemlji”. Nešto od tog starog običaja kao da se održalo i kod nas. Već pokojni V. Karić ukazao je na pesmu o smrti Kajice vojvode, gde Srbi, posle vojvodine pogibije,

Saraniše vojvodu Kaicu,
Čelo glave koplje udariše

Po grobu mu oružje prostreše;
Od Madžara unku načiniše.

        Još jednu sličnu staru, tradiciju pomenuo je g. Ć. Truhelka. Proučavajući jednu latensku gomilu u Mahrevićima (čajnički srez), on je u njoj našao, pored spaljenih kostiju i uza njih oštećenih predmeta od vatre, još i velik broj staklenih delimice lepo ornamentisanih zrna od đerdana, od kojih dobar deo očigledno nije bio u vatri, nego je u gomilu bačen naknadno kao dar ili milost nestalom. „Slične donacije na grobu pokojnika još su i danas običajne u našeg seoskog naroda, te će osobito ženske osim jabukama, limunovima, jaglucima, darivati pokojnički grob nakitom - đerdanom, prstenjem i dr.”.

 
• Copyright © 2009 - 2014 by "rodnikraj"     •
TOPlist
Copyright 2016. All rights reserved.
Návrat na obsah | Návrat do hlavní nabídky