Političke prilike u B i H 1939 - Rodnikraj

Traži
Přejít na obsah

Hlavní nabídka:

Političke prilike u B i H 1939

Istorija > Svetozar Ćorovic

Posebna bosanska država javila se u istoriji u XII veku posle raspada Bodinove kraljevine. Dotle, Bosna je povremeno pripadala, u celini ili u pojedinim delovima, srpskoj ili hrvatskoj državnoj zajednici. Njena matica bila je aktivna župa Vrhbosna, koja je obuhvatala današnje Sarajevsko Polje sa njegovim prirodnim produženjem sve do Visokog, plodna planinska ravnica, natopljena rekama i potocima, sa bogatim šumama, puna svežine i sočnosti, kultivisana od prastarih preistoriskih vremena. Kada se izdvojila kao posebna država, Bosna je već bila izašla iz tog uskog okvira i imala je prilično prostrane granice.

Na severu bosanska država nije nikad, ni u svom najvećem naponu, imala reku Savu kao svoju granicu na celoj njenoj liniji od niže Siska do Rače. Otvorena Posavina bila je i suviše izložena tuđinskim provalama, od X veka naročito mađarskim; i stoga su Bosanci voleli da svoje prave državne međe postavljaju u klancima Vranduka i Doboja, koje je bilo lakše braniti. Oblast Soli i Usore, današnje tuzlansko područje, dugo je prelazila iz ruke u ruku. U njoj su se kroz ceo Srednji Vek smenjivali kao gospodari Srbijanci, Mađari i Bosanci; još ni u XV veku ona nije bila nepreporan bosanski posed.

Još pre dolaska na vlast Stevana Nemanja, stari vizantiski pisci su znali i beležili da Drina deli Bosnu od Srbije. Ali se posle i ta granica pomerila. Bosanci su u poslednjoj četvrti XIV veka proširili svoje područje. Sve do Lima i Mileševo, s grobom Sv. Save, ušlo je u sastav njihove države. Ali je zato despot Stevan Lazarević na početku XV veka poseo važnu Srebrenicu i držao njene bogate rudnike i otvorio tu čak i svoju kovnicu.

Do tridesetih godina XIV stoleća Hum je, s celom oblašću Neretve, pripadao državi Nemanjića. U njemu su vladali potomci Nemanjina brata Miroslava, a kasnije drugi članovi dinastije. Za vreme građanskog rata u Srbiji, iza smrti kralja Milutina, bosanski ban Stevan II Kotromanić proširio je svoje granice i na istoku i na jugu. Na jugu je čak uspeo da, prvi put u istoriji, otvori Bosni izlazak na more. Posle je njegov naslednik, kralj Tvrtko, dopunio njegova osvajanja sve do Boke Kotorske, u kojoj je dao podići svoj prvi primorski grad, tvrdi Novi, odnosno današnji Herceg Novi. Međutim, Hum nije ostao dugo u sastavu bosanske države. Kad je 1448. godine Stepan Vukčić Kosača uzeo naziv hercega i stvorio novo geografsko ime Hercegovine on je imao jasne namere da se odvoji od zajednice s Bosnom i stvori državu koja će slušati njegovu reč.

Na zapadu je granica bila još nestalnija. Vrlo rano, još u X veku, dopirale su međe tada zajedničke bosanske i srpske države do Livna i Plive, pa su se dugo vremena tu i održavale, ali u stalnim sukobima sa susednim hrvatskim gospodarima. Moćni bribirski knezovi Šubići uspeli su, na samom početku XIV veka, da za jedno dvadesetak godina potčine Bosnu svojoj vrhovnoj vlasti, ali je nisu mogli održati. Šta više, od sloma bana Mladena II Šubića zapadni bosanski velikaši sve jače i sve češće utiču na ljude i događaje u Hrvatskoj i Dalmaciji, dok jednog dana nije vojvoda Donjih Krajeva, Hrvoje Vukčić Hrvatinić, postao herceg Splita i moćan dinasta, koji je pod svojom vlašću ujedinio dobar deo severozapadne Bosne i susedne Hrvatske i Dalmacije. S njegovim i drugim uspesima širio se i opseg bosanske države i njena se granica postepeno pomicala prema Sani i Uni i niz Vrbas. Pliva, koja je nekad bila granična župa, postala je u XV veku skoro središnja oblast i u njoj je Hrvojev jedinstveno živopisni grad Jajce uzet za kraljevsku prestonicu.

Sve naše države nastale su najpre kao geografske zajednice. Samo dok su Srbija i Hrvatska dosta rano dobile plemenski karakter, Bosna je sve vreme, od postanka do pada, ostala država pokrajinskog obeležja. Širila se postepeno ali stalno na račun srpskog poseda na istoku i na jugu i na račun hrvatskog na zapadu. U naponu svoje snage, povoljnim sticajem prilika, ona je u jedan mah bila stavljena pred izvanredno značajnu istorisku misiju. Unuk kralja Dragutina, po očevoj majci, ban Tvrtko, krunisao se 1377. godine za kralja Bosne i Srbije polažući pravo na srpski presto, posle izumiranja dinastije Nemanjića, kao najbliži muški potomak. Malo potom on je, iza smrti mađarskog kralja Lajoša Velikog, prihvatio hrvatsku opoziciju i pomagao njene težnje protiv novih vlastodržaca u Budimu. Radeći s Hrvatima on je uspeo da proširi svoju oblast i u Hrvatskoj i u Dalmaciji i da se ponosno 1390. godine proglasi za kralja „Srba, Bosne, Dalmacije, Hrvatske i Primorja”. Tvrtko je tako prvi kralj Srba i Hrvata, gospodar jedne zajednice u kojoj bi Bosna, kao središnja oblast, obuhvatila s jedne strane Srbe, a s druge Hrvate i postala nosilac jedne nove istoriske koncepcije. Ali se ta tvorevina nije mogla održati. Završila je ni dve godine posle Tvrtkove smrti, pod pritiskom Mađara.

Još jednom, u poslednjem grču naših slobodnih država, učinjen je pokušaj jedne simpatične kombinacije. Bosanski kralj Tomaš došao je na misao da oženi svog sina Stevana ćerkom poslednjeg despota u Srbiji, Lazara Brankovića, i da tako pred opasnim nadiranjem Turaka ujedini snage Bosne i preostale Srbije. Godine 1459. došlo je do tog braka, ali onda kad je već bilo kasno. Nekoliko nedelja posle dolaska bosanskog kraljevića u Smederevo, stigla je pod despotov grad sultanova vojska da najpre svrši sa Srbijom, pa četiri godine posle toga i sa Bosnom.

Po svojoj unutrašnjoj konstrukciji Bosna je bila najsloženija država među Južnim Slovenima. U Hrvatskoj je živeo homogen katolički, a u Srbiji i Bugarskoj homogen pravoslavni elemenat. Zeta je imala i pravoslavnih i katolika. U Bosni su, međutim, kroz celu njenu prošlost postojale tri vere: ranije pravoslavna, katolička i bogumilska, a posle pravoslavna, katolička i muslimanska. I to tri vere, koje su jedna drugoj bile manje više stalni neprijatelji. Iz XV veka ima nekoliko izveštaja koji jasno kazuju da je Bosna nesposobna za neku veću akciju zbog svoje verske pocepanosti. Nikola Barbući izveštavao je iz Jajca 1459. godine, kako mu je sam bosanski kralj izjavljivao da se bez pomoći sa zapada ne sme upustiti u borbu s Turcima, jer nema poverenja u svoje podanike. Većina njih su „maniheji”, t. j. bogumili i pravoslavni, i oni da više vole Turcima, nego katolicima. Ta je verska zavađenost i inače stalno paralisala snagu i polet države; zbog nje su vođeni formalni krstaški ratovi; zbog nje je svaki lični sukob lako dobijao načelan karakter. Iz stare bosanske prošlosti to je i danas jedno nasleđe, koje se najviše oseća i kojega se svet nije oslobodio pored svih težnja da se verske razlike ne pretvaraju u verske protivnosti.

Stanovništvo Bosne bilo je od VII veka u ogromnoj većini srpsko i hrvatsko sa nešto ostataka starih Romana i manje-više romaniziranih Ilira. U tri svoje povelje date Dubrovčanima ban Ninoslav je još sredinom XIII veka svoje podanike označavao kao Srbe. Ali je vremenom, s jačanjem bosanske države, počela da se razvija svest najpre, tako da rečemo, o bosanskom državljanstvu, a onda potom i o nekoj bosanskoj etničkoj pripadnosti. Već u jednoj povelji bana Stevana II, izdatoj oko 1323. godine, spominju se „dobri Bošnjani” kao banovi svedoci, a posle će se kao „pravi“ i „dobri Bošnjani” označavati jasno svi ljudi iz raznih oblasti, pa i iz Huma, Usore i Rame. Tom zbijanju „pravih” Bošnjana doprineli su znatno verski progoni, koje su, u ime viših interesa katoličke crkve, a u stvari radi jačanja svog uticaja, vršili Mađari u više navrata. Kao protivnost tom od Mađara donošenom hrišćanstvu, Bosanci su uporno čuvali svoje, sektaško, bogumilsko, ili patarensko hrišćanstvo, koje su s ubeđenjem oglašavali kao „pravu apostolsku veru”, kao „bosansku crkvu”, i kao nešto tipično svoje. Zato što je verska borba dobila politički karakter ona je učinila, da su, s retkom upornošću, ljudi čuvali svoje lokalne crte i osobine, davali im opštiji značaj i tako pojačavali tendencije da pokrajinsko državno ime postane narodno. Zahvaljujući toj protivnosti ni bosanska državna kancelarija nije podlegla uticaju latinštine, nego je zadržala upotrebu narodnog jezika i ćirilice kao narodnog pisma.

Stanovništvo središnjih bosanskih, šumama prekrivenih i teško pristupačnih, oblasti, dugo ostavljeno samo sebi, patriarhalno, sa oskudnim i samo površinskim vezama sa istokom i zapadom, ima kao jednu od svojih najosnovnijih crta veoma jak konzervatizam. To se da još uvek utvrditi i u načinu života, i u mnogim običajima, i u materialnoj kulturi, i u jezičnom nasleđu. Poznata je, uostalom, činjenica, da su stari primorski Neretljani najupornije čuvali svoja paganska verovanja. Od svih naših plemena na jugu Bosanci su najduže, sve do propasti svoje države, istrajali u svojoj tradiciji hrišćanstva, boreći se i protiv katoličkih i protiv pravoslavnih suzbijanja. Od svih umetničkih spomenika očuvali su ponajviše stara groblja i stećke, a od sve prave stare umetnosti postoje još samo megaliti iz Zgošće, koji pripadaju isto toj grobnoj kulturi. U čitavoj zemlji nema nijedne ni približno onakve crkvene građevine, kakvima se diče Raška ili Dalmacija Srednjega Veka. Iz književnosti, za celo vreme do kraja XV veka, nije očuvano, a verovatno nije ni napisano, nijedno bar poluoriginalno delo makar od polovnog značaja. Sve što je od stare bosanske pismenosti došlo do nas jesu manje-više dobri prepisi starijih crkvenih rukopisa. I sve do XIX veka pismenost nije ostala jaka strana bosanske kulture. Ta, kao i druge crte patriarhalnosti i konzervatizma, pratiće bosansku istoriju sve do najnovijih dana. Stoga i pokreti protiv reforama u Turskoj nisu nigde bili u XIX veku tako oštri, i uporni, i dosledni, kao u Bosni i u Albaniji.


Više>>>
http://www.rastko.rs/rastko-bl/istorija/corovic/bih/vcorovic-politika-bih_l.html

 
• Copyright © 2009 - 2014 by "rodnikraj"     •
TOPlist
Copyright 2016. All rights reserved.
Návrat na obsah | Návrat do hlavní nabídky