Drugi dio - Rodnikraj

Traži
Přejít na obsah

Hlavní nabídka:

Drugi dio

Istorija > Istorijski pregled

Najstarije stanovništvo Bosne i Hercegovine misli se da su bili Tračani i da je Butmir njihovo naselje, kao što bi takvo bilo i Vinča u Srbiji. Van sumnje je, međutim, da su ovde živela mnogobrojna ilirska plemena, čiji saplemenici dopiru južno do Ohrida, istočno do Morave, a na zapadu i s druge strane Jadranskog Mora. Od mnogobrojnih njihovih plemena pominjemo samo Japod u bosanskoj Krajini sa središtem oko Bihaća; u dolini Neretve Ardijeje ili Vardeje; u jugozapadnoj Bosni i srednjoj Dalmaciji Delmate ili Dalmate, po kojima je čitava zemlja dobila svoje ime, isto kao i naš grad Delmanium, D?l?mno ili danas Dumno i Duvno. „Najveće i najbolje od ilirskih plemena” behu Autarijati, koji dopiru daleko u unutrašnjost (od njih verovatno ime Tare). Oni su se dugo borili sa Ardijejima oko nekih slanih vrela, radi ishrane stoke, i uspeli su da protivnike potisnu daleko prema jugozapadu. Negde u sredini Bosne stanovali su Desitijati, dok su u istočnoj Hercegovini stanovali jednim delom Dokleati, po kojima se čitava jedna oblast prozvala Doklea ili Duklja.
         Prve veze tih plemena sa svetom, bar koliko govore historiski izvori, počinju preko Grka. Grčki trgovci, ponešto u odisejskoj tradiciji, odavno su obilazili obale Sredozemnog Mora i već su u VII veku pre Hrista počeli osnivati kolonije na albanskom primorju (Dirahijon-Drač). Novac iz te i iz druge grčke albanske kolonije, Apolonije, bio je ponajviše u prometu po našim zemljama sve do vladanja rimskih careva. Ali ima novca i iz drugih grčkih krajeva, čak i sa Eubeje. Uopšte, uticaj grčke novčane kulture vrlo je vidan. Jedno manje ilirsko pleme, Daorzi, koje je stanovalo na levoj obali Neretve, u stolačkom srezu, kovalo je u II veku pre Hrista svoj broncani novac sa grčkim natpisima, isto kao i ilirski kralj Balajos u Risnu. Grčkog uticaja ima i inače. Među amforama u Čapljini nađena je jedna sa grčkim natpisom, koji služi kao nepreporan dokaz uvoza, isto kao i jedna posuda sa grčkim žigom u Gradini kod Srebrenice. U verskom kultu sretaju se imena Hermesa; Pana i Nimfe kao božanstva, za stada i Artemide kao božice šume i lova. Grčke proizvode pomenuli smo u starim nalazištima, kao primera radi na Glasincu. Eno drugog primera u mahrevićkoj gomili. Tamo je nađen jedan prsten sa duguljastom ovalnom gemem od karneola, na kojoj je bio paenski lik grčkog porekla. Da je grčki elemenat dosta duboko zalazio u Bosnu, svedoči jedan grobni grčki natpis iz Biljače kod Srebrenice. Ne manji je dokaz za to i jedan votivni spomenik Mitrasov, u Lisičićima kod Konjica, zaveštan od nekog Menandra iz maloaziskog Afrodizijasa. Glavno mesto za sav taj promet s našim zemljama beše stara luka Narona, današnji Vid kod Metkovića. Ona se već pominje u drugoj polovini IV veka pre Hrista kao najvažnije mesto našeg područja, u koje svraćaju mnoge lađe i trgovci. Osnovali su je Grci i dali joj ime po reci Neretvi (grč. Naron).
         Negde oko sredine IV veka pre Hrista provalili su Kelti iz Panonije u zemlje oko Save i prodrli duboko u unutrašnjost Bosne sve do Neretve, gde su zadali težak poraz Ardijejima. U isto vreme oni su potisnuli i Autarijate, koji se usled toga pomeraju sve do Morave. Suviše borbeni Kelti su se upustili u velika ratovanja i rasplinuli se na više strana, posle čega je, prirodno, sledio poraz. U Srbiji jedno njihovo pleme, Skordisci, drži se nešto duže i osniva svoju tvrđavu Singidunum, današnji Beograd. U Bosni jak uticaj Kelta da se utvrditi kod plemena Japoda; a u Hercegovini njihov trag ostao je u području oko Konjica, gde se među imenima nalaze i ovaka, čisto keltskog porekla: Jakus, Bojo, Imscelio.
Iliri su bili u glavnom brđanska, danas bi rekli čisto dinarska plemena, u glavnom stočari, nemirni i gotovo stalno u međusobnoj krvi. Ardijeji su čisto četničko pleme i kad ih Autarijati potiskuju prema moru oni se u brzo snalaze i počinju gusarske napadaje po celom primorju. U svojim malim čamcima, brzim i lako pokretnim, oni ne samo što se smelo otiskuju daleko od obale, sve do Egejskog Mora, nego se usuđuju da s njima napadaju mnogo veće grčke i posle rimske lađe. Živeći tako kao četnici, gusari i stočari, oni se navikavaju na lak život, postaju oblaporni i pohotni i naročito vole da se opijaju, uživajući u čestim gozbama. NJihovo piće je neka vrsta piva, sabaja, a kod nas možda i vino. Ima, čak, priča da su ih Kelti, saznavši za taj njihov porok, namamili na dobro spremljenu gozbu i zamađijano piće i tako ih potukli. Na pijankama učestvuju i žene, koje su kod Ilira ravnopravne i koje ponekad uzimaju i vrhovnu državnu vlast, kao kraljica Teuta. Porodični život kod takvih ljudi ne izgleda da je bio mnogo moralan. Za izvesne ilirske poglavice zna se da su imali više od jedne žene, a za liburnske žene beleži se da su imale poviše muževa. Slobodne ilirske žene, kojima devojaštvo nije uvet za udaju, snažne i lepo razvijene, rade sve kućne poslove, a uz to čuvaju stoku i dovlače same drva za kuću; žive, dakle, od prilike onako kao i danas žene po Albaniji i Crnoj Gori, samo sa manje moralnih obaveza. Nesposobnu za život decu Autarijati napuštaju i vrše tako, kao nekad Špartanci, rasno odabiranje. U borbi oni se u glavnom služe kopljem; ređi su kratki mačevi u obliku jatagana i nadžaci. NJihova je glavna borbena veština prepad u klanicama, gde su vrlo spretni i gde se brzo sporazumevaju. Konjice, prirodno, nemaju. Za borbe u sređenim bojnim odredima nisu uvežbani, niti se tu lako snalaze. U dodiru s Grcima i posle u borbama dobivaju kao plen nešto više i lepšeg oružja, na koje očevidno dosta polažu. Na prsima, mesto oklopa, nosili su toke. Uređenje im je plemensko. Kod pojedinih plemena broj brastava je vrlo veliki; kod Delmata iznosio je 342, a kod Desitijata 103. Plemenima su upravljali njihovi poglavari, muški ili ženski. Plemena su živela dosta podvojeno, čemu je mnogo doprinosilo planinama rastavljeno i razuđeno dinarsko područje, na kom su živeli. Ta rascepkanost i suviše razvijena plemenska individualnost bili su uzrok da Iliri nisu nikad stvorili svoje zajedničke države i da su kasnije, radi međusobnih borbi i nikakve svesti o zajednici, postali dosta lak plen rimskog imperijalizma. Sredinom III veka pre Hrista beše nastala jedna ilirska država, ali je ona ograničena samo na područje Jadranskog Primorja, od Skadra do Cetine, a vlast toga vladara znatno su ograničavali plemenski predstavnici. O jeziku Ilira zna se vrlo malo, pošto su mu gotovo jedini ostaci lična imena i topografski nazivi. Tih imena ima, međutim, priličan broj i na našem području, očuvanih ponajviše u starim natpisima; takva su: Bato, Dazas, Glavus, Temeja, Panto, Tata, Pines, Brikuša, Zorada, Zanatis, Mandeta i dr. U toponomastici starih ilirskih naziva ima vrlo mnogo sve do naših vremena. Glavna reka Hercegovine, Neretva, nosi ilirsko ime. Grad Zadar zvao se ranije Jader ili Jadera; očito je da je ime u vezi s nazivom Jadrana i sa drinskom oblašću Jadra. Od ardijejske varoši Biston i Bast došao je naziv Baška Voda. Gotovo sva imena bosanskih reka Drina, Drinjača, Buna, Sana, Una, Pliva starog su porekla i to ponajviše ilirskog. Batovo, Batotići, Batuša, Batići i sl. nesumnjivo su u vezi s imenom Bato. Od plemena Ibrijana potiče ime Ibra. Ime Arareva gomila na Glasnicu izvodi se od reči arar, koja se očuvala u albanaškom i još uvek označava humku.
         Kao historiski činilac javljaju se ilirska plemena i njihova država tek oko 230. godine pre Hrista. U to vreme oni dolaze u sukob sa Rimljanima i izazivaju s njihove strane živ interes za sebe, a kod sebe čitavu promenu dotadašnje politike. Gusari i četnici, nesmetani od nekog jačeg protivnika, oni su postali strah svega susedstva, zbog svojih drskih napadaja, pa su, ohrabreni, sve više širili svoj krug akcije dopirući jedno vreme čak do Peloponeza i do talijanskih obala. Od njih počinje osetno da strada rimska trgovina i po Jadranskom moru i po njegovim obalama. Radi toga dolazi 229. godine do rimskog protesta kod ilirske kraljice Teute. Jedan od poslanika, preteći, rekao je tom prilikom kraljici da će Rim znati naterati Ilire da izmene svoje navike. On je tu pretnju, istina, platio glavom, ali je prorekao istinu. NJegova pogibija bi povod ratu, koji je za Ilire doneo znatne gubitke i značio početak čitava niza daljih nesreća. Rimljani su stavili svoju tešku ruku na Iliriju i istrajno su radili da se tamo učvrste. Iliri im u tom sami pomažu. U međusobnim borbama oni se slabe toliko, da moraju zavisiti od drugih, a osim toga jedna strana traži uvek naslon na Rim. Uz to, njihovo gusarenje ne prestaje i daje stalno novog povoda za sve oštrije mere. Godine 168. pre Hrista, posle poraza ilirskog kralja Gencija, i severno ilirsko područje, od Skadra do Neretve, dođe pod vrhovnu vlast rimsku, dok je južno bilo već ranije izgubljeno. Slobodna ostadoše jedino plemena iz unutrašnjosti. Za Delmate se, međutim, pominje izrično da su se bili odmetnuli od svog ilirskog gospodara, da su stvorili samostalnu državu i da su ostali slobodni i posle njegova poraza. Samo za kratko. Nesumnjivo je bilo da je cepanje pojedinih ilirskih plemena išlo jedino na ruku Rimljanima, koji su, radi tih međusobnih ilirskih borbi, mogli postizati svoje uspehe sa manje napora i žrtava i kojima je posle bilo lakše savlađivati male protivnike svakog ponaosob. Godine 155. palo je u rimske ruke i Dumno, glavni glad Delmata. Malo posle toga Rimljani su počeli svoja osvajanja Ilirije i sa severne strane, polazeći od Istre u dolinu Save. Od godine 129-118. pre Hrista oni su prodrli do Siska i Salone, uzeli sve te oblasti i još tada obrazovali posebnu provinciju Iliriju, čija je granica išla od reke Formija, južno od Trsta, preko karsta i juliskih Alpa, na reku Savu. U toj pokrajini bio je 59. prokonzul niko manji od slavnog Gaja Julija Cezara. Slobodoljubivi Iliri nisu mirno podnosili rimsku vlast i ustanci su kod njih bili i vrlo česti i vrlo krvavi. Naročito behu iskoristili ljute rimske borbe za vreme građanskog rata između Cezara i Pompeja. Dalmatinski ustanici stadoše na stranu Pompejevu, nesumnjivo ne iz nekog republikanskog uverenja, nego iz demonstracije protiv svog nekadašnjeg zapovednika i sa namerom da se u opštem metežu koriste i sami. Ustanak dalmatinski toga vremena traje dugo i tek je Oktavijanu, posle velikih napora i posle svog ličnog izlaganja, uspelo da 33. godine ponovo pokori pobunjenu zemlju. „Ni u jednom od svojih ratova”, veli Momzen, „nije Cezar u tolikom stepenu razvijao svoju energiju i ličnu hrabrost”. Tom prilikom Oktavijanu su se pokorila i mnoga plemena daleko u unutrašnjosti, koja su dotle bila u glavnom slobodna. Ustanaka je, ipak, bilo i docnije. Plemena, koja su svikla da žive u slobodi, ne vodeći obzira ni o kom, sem o svojim prohtevima i interesima, nisu mogla, i posle teških rimskih udaraca, da potpuno poviju glavu. Kadgod čuju ili vide da je rimska vojska upletena na drugoj strani, Iliri se dižu i kušaju svoju sreću. Poslednji od takvih ustanaka, i opet vrlo velikog obima, bio je u godini 6-9. posle Hrista koji je energično ugušio docniji car Tiberije.
         Mir iza toga trajao je godinama. Rimska uprava, jedinstvena u svojoj administrativnoj organizaciji, brzo uvodi red i svojim garnizonima i veteranskim kolonijama vrši posedovanje najvažnijih prometnih linija i počinje svoju postepenu romanizaciju zemlje. Odmah, od prvih dana, Rimljani živo rade i na podizanju puteva. Još Oktavijan daje poticaj za to, iz početka s namerom, da bi vojsci i komori olakšao put kroz teške i opasne dalmatinske i hercegovačke vrleti. U brzo sva je Bosna i Hercegovina ispresecana putevima. Glavna pruga polazila je iz Akvileje i išla je duž Dinarskih Alpa sve do Skadra, odvajajući se jednim krakom za Sisak, drugim od Salone na Savu i trećim od Narone na Drinu. Druga važna linija išla je od LJubljane (Emone) na Sisak i Sirmij (Mitrovica) i odatle dalje prema moru, hvatajući sporednim putevima glavna mesta pojedinih oblasti. Glavno rimsko kulturno središte za Hercegovinu bila je stara Narona. Bogata trgovačka varoš sa svim, što se tad u jednom rimskom gradu moglo naći, sa forumom, kupatilima, pozorištem, državnim zgradama i kipovima, nesumnjivo je delovala na sve elemente, koji su iz unutrašnjosti dolazili u nju. NJeni trgovci, opet, išli su u provinciju, da uhvate veze i počnu izmenu dobara. Iz Narone je vršena i kolonizacija. Prva po redu, kao najbliža, bila je bogata gabeoska dolina oko Neretve. U nju dolaze naronske koloniste kao filijale tamošnjih porodica, kao što su Atiliji i Papiji. Odatle, oni prelaze i dalje. Na Brotnju, u Čitluku, utvrđena je porodica Safinija, čije je glavno sedište bilo u Naroni. Inače, glavno mesto čitave zemlje bila je Salona, koja je došla u red prvih mesta čitave države, kad je car Dioklecijan počeo u njenoj blizini podizati svoj veličanstveni dvor. U samoj Bosni i Hercegovini razvilo se vremenom više rimskih gradova, od kojih su ponajvažniji, a nešto bolje poznati, ovi: Bistue stara (u Varvari, na izvoru Rame) i nova (u Zenici), koje su dobile gradsko pravo već u I veku; Salvium (Grkovci, u livanjskom polju); u rudničkom gradu Domavijumu kod Srebrenice bio je glavni ured za sve srebrne rudnike čitave Dalmacije i Panonije; Delminium - Dumno; Gradac kod Posušja i Stolac. Najstariji forum u našoj zemlji beše onaj u Dumnu, podignut već 18/19 godine po Hristu. Kao zanimljiv dokumenat rimskog kulturnog uticaja i potrebe za izvesnim boljim životom postoje ostaci većeg rimskog kupatila na Ilidži kod Sarajeva sa mozaicima i nakitom otmenije vrste.
         Rimski trgovci uvozili su u naše zemlje ponajviše predmete finije i raskošne; amfore, staklo i njegove izrađevine, fibule, bolje oružje, nakit, posle svetiljke i sl. Izvozili su, međutim, prema jednom izvoru, drvo, mlečne proizvode i železo. S mlečnim proizvodima očito je u vezi stočarstvo, koje je bilo stalno jedno od glavnih zanimanja bosansko-hercegovačkog stanovništva. O njemu i o bogatstvu ovih krajeva u stoci ima čitava lista navoda iz svih vekova historije; uostalom, dosta je pomenuti, da se samo ime Dalmacije tumači pojmom ovčije paše. Uz stoku, kao izvozni predmeti, išla je vuna - u Saloni je čak postojala rimska radionica za vunu - i kože. Vunena ilirska haljina prešla je čak u običaj kod Rimljana i pod imenom delmatica održala se u zapadnoj crkvi sve do naših dana. Od II veka po Hristu kod nas se još naročito razvila rudarska proizvodnja.Proces romanizacije Ilirika nije bio jednak na svima stranama. Pristupačnije primorje sa čitavim nizom naglo razvijenih gradova relativno je brzo dobilo i romanski tip i romanski karakter, dok je teže pristupačna unutrašnjost ostajala u svom manje-više primitivnom stanju i sa manje mešanim domaćim stanovništvom. Rimsko kulturno osvajanje išlo je ponajviše uz kopnene i vodene putove i oko mesta čiji je privredni značaj zasluživao posebnu pažnju. Ali, kako je rimska vlast trajala vrlo dugo, punih pet vekova, ona je ipak u tolikom vremenu morala ostaviti traga i dublje u unutrašnjosti. Setimo se samo uticaja Turaka na nas. Uticaj romanizacije bio je naročito velik kod vojske. Vojska je ilirska već u II veku osećala u stvari „rimski”. Krvavi meteži, koje su od II veka počela da izazivaju pomeranja naroda u srednjoj Evropi i rimska zavojevanja preko granica Dunava; upadi Gota u balkanske pokrajine i njihovi napadaji i na ilirske zemlje; opšta uzavrelost na vrhovima rimske uprave, gde je mnogi vojskovođa, bez velikih skrupula, uzimao carsku vlast i stvarao pometnju; - sve to izaziva ratoborna ilirska plemena, ne da pokušaju oslobođenje od rimske uprave, nego da kao njeni legionari uđu u prve redove borbenih stranaka i da svojim odlukama utiču na najvažnija lična i upravna pitanja u državi. Tad nastaje kod Rimljana, kako vele, „ilirizacija vojske i uprave”. Stara tradicija svoje državne slobode bila je, dakle, iščilela i ilirski vojnički elemenat našao je svoje ambicije u hijerarhiji rimske vojske. Iz njihovih redova dolazi čak nekoliko rimskih careva „Što su bili Albanezi dugo vremena turskoj državi, to su na isti način i njihovi preci radili u rimskom carstvu, kad je dospelo do sličnog raspadanja i sličnog varvarstva”.
        Pri definitivnoj podeli Rimskog Carstva u istočno i zapadno, 395. godine, Dalmacija je došla u zapadnu sferu. U njoj je bila podrazumevana i Bosna, čija je granica na istoku bila, u glavnom, dolina gornje Drine i kraj do Rudnika. Ali, kako zapadno rimsko carstvo nije trajalo posle toga ni punih sto godina (propalo godine 476), to se ni ova podela, bar u državno-administrativnom pogledu, nije mogla dalje održati. Posle kratke vlasti Istočnih Gota, došle su naše zemlje u VI veku pod Vizantiju i ostale pod njenom vrhovnom vlašću nekoliko vekova. Ali, uticaj Rima na ove oblasti održao se u drugom pravcu, u kulturnom i duhovnom, i nikako nije mogao biti potisnut od grčkog elementa. Taj kulturni i duhovni uticaj Rima i Italije na dalmatinsko primorje i Bosnu i Hercegovinu sasvim je razumljiv, kad se uzme u obzir geografski položaj oba područja i lako uoče mnoge veze, neposredne i vrlo bliske koje su nekoliko vekova postojale između njih. Uticaj latinskog jezika i romanske kulture bio je, u ostalom, toliko jak i preko granica Dalmacije, da je mogao osvojiti čitave daleke pokrajine kao Dakiju na Dunavu. Ne treba smetnuti s uma, da je to bio službeni jezik i da je bio uveden gotovo u svu administraciju. Sami carevi vizantiski podržavali su ga u svečanim aktima. Osnivajući grad Skupi car Justinijan ga naziva Justinijana prima i njegov pisac Prokopije mora da tumači svojoj grčkoj publici, kako to ima da znači prva. Svi narodi Poluostrva, veoma izmešani, Iliri, Tračani, Goti i druga plemena, kao nekad narodi Austrije nemačkim, služili su se latinskim jezikom za uzajamno sporazumevanje, jer je to bio i jezik administracije i jezik vojske. Uticaj duhovni bio je naročito jak od pojave hrišćanstva. Ima vesti da je čak Tit, učenik apostola Pavla, dolazio u Dalmaciju da propoveda hrišćanstvo. Van sumnje je da je hrišćanskih sledbenika bilo u Dalmaciji rano i da su se tamo uporno održavali, uprkos svih gonjenja.
         Da je hrišćanstva bilo u Bosni i Hercegovini još pre dolaska Slovena, ima više dokaza. Prvo su ostaci starih crkava. Kao jedna od najstarijih jeste kapela u Vidoštaku kod Stoca. Taj kraj beše u rimsko doba veoma napredan. Blizak rimskim logorima na Neretvi, a posebno velikom logoru Mogorjelu, nedaleko od Narone, u pitomoj dolini Bregave, Stolac se bio lepo razvio i pokazivao izvesnu raskoš, najveću dosad poznatu u čitavoj zemlji. Tu su nađena kupališta s dosta ukusa i bogati mozaici, kakvih nije bilo ni u samoj Naroni. U toj rimskoj koloniji nađena je ta kapela sa 19 kvadratnih metara površine. Druga, malo veća, sasvim prosta, otkrivena je u Borasima, u dolini Trebižata, u najgušćim rimskim naseljima. Treća, prava bazilika, nađena je u rimskoj koloniji Skelanima. Ali, od ovih je najvažnija dvostruka bazilika u Zenici, u Bistui, gde je bilo u VI veku sedište jednog episkopa. U Bosni i Hercegovini početkom VI veka bilo je hrišćanstvo organizovano pod dve episkopije, naronoskom i to bistuanskom. Na crkvenim saborima držanim u Saloni 530. i 532. godine nalaze se episkopi od obe te episkopije. Nešto od stare hrišćanske kulture prvih vekova ostalo je i u toponomastici naših krajeva. Brdo Cibrijan kod Trebinja ili Srđ kod Breze nesumnjivo imaju imena od Sv. Ciprijana i Sv. Srđa, kojima su tu negde bile podignute crkve. Naziv Župljana na Stonu došao je od Sv. Žulijana (Julijana), Sutorina od Sv. Irina, Sušćepan kod Herceg Novog od Sv. Stepan. Varvara kod Prozora ima još očuvane ruševine crkve te svetiteljke. Sav crkveni uticaj bio je latinski. Svi episkopi na zapadnom delu Balkanskog Poluostrva behu pretežno romanskog porekla. Čak je njihov broj prevlađivao dobrim delom i u središnjim oblastima, zahvaljujući delovanju papina vikarijata u Solunu. Od 98 očuvanih imena episkopa iz tih oblasti, 59 je nesumnjivo latinskih, kao Amancius, Saturninus, Sekundianus, Gajus, Feliks itd. U Dalmaciji taj uticaj latinskog jezika i kulture bio je još intenzivniji i održao se sve do naših vremena.

 
• Copyright © 2009 - 2014 by "rodnikraj"     •
TOPlist
Copyright 2016. All rights reserved.
Návrat na obsah | Návrat do hlavní nabídky